नागपूर ग्रामीण पोलिसांच्या कामगिरीचे अपर मुख्य सचिव मनीषा पाटणकर-म्हैसकर यांच्याकडून कौतुक

नागपूर : महाराष्ट्र राज्य गृह विभागाच्या अपर मुख्य सचिव श्रीमती मनीषा पाटणकर-म्हैसकर यांच्या नागपूर दौऱ्यादरम्यान विकेंडला नागपूर ग्रामीण पोलिस अधीक्षक कार्यालयाला भेट देण्यात आली. यावेळी नागपूर ग्रामीणचे पोलिस अधीक्षक हर्ष पोद्दार यांनी जिल्ह्यातील कायदा व सुव्यवस्था, गुन्हेगारीचे स्वरूप, पोलिस यंत्रणेसमोरील विविध आव्हाने तसेच नागरिकांच्या सुरक्षेसाठी राबविण्यात येत असलेल्या उपाययोजनांची सविस्तर माहिती दिली.

नागपूर ग्रामीण हा भौगोलिकदृष्ट्या विस्तीर्ण आणि विविध सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती असलेला जिल्हा असल्याने येथे पोलिस प्रशासनासमोर अनेक प्रकारची आव्हाने असतात. ग्रामीण भागातील कायदा व सुव्यवस्था, गुन्हे प्रतिबंध, गंभीर गुन्ह्यांचा तपास, सायबर गुन्हे, वाहतूक व्यवस्थापन, नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण तसेच आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर या विविध विषयांवर यावेळी आढावा घेण्यात आला.

पोलिस अधीक्षक हर्ष पोद्दार यांनी जिल्ह्यातील पोलिस दलाच्या कामकाजाची माहिती देताना गुन्हे प्रतिबंध आणि तपास प्रक्रियेत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविण्यावर दिलेला भर, पोलिसांची कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी करण्यात येणारे प्रयत्न आणि नागरिकांशी अधिक प्रभावी समन्वय साधण्यासाठी राबविण्यात येणाऱ्या उपक्रमांची माहिती दिली.

नागपूर ग्रामीण पोलिसांच्या कामाचे कौतुक

नागपूर ग्रामीण पोलिस अधीक्षक हर्ष पोद्दार यांच्या नेतृत्वाखाली जिल्ह्यातील पोलिस दल अनेक महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये अत्यंत उत्कृष्ट आणि उल्लेखनीय काम करत असल्याचे यावेळी अधोरेखित करण्यात आले. बदलत्या काळातील गुन्हेगारीचे स्वरूप लक्षात घेता पारंपरिक पोलिसिंगसोबतच तंत्रज्ञानाधारित तपास आणि माहितीचे विश्लेषण यांना वाढते महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर नागपूर ग्रामीण पोलिसांकडून करण्यात येत असलेल्या कामाचे विशेष महत्त्व आहे.

‘तपास सारथी’कडे विशेष लक्ष

या भेटीदरम्यान ‘तपास सारथी’ या स्वदेशी (Sovereign) कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AI मॉडेलच्या प्रगतीचाही आढावा घेण्यात आला. पोलिस तपास प्रक्रियेला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देण्याच्या दृष्टीने हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प मानला जात आहे.

‘तपास सारथी’चे काम सध्या सुरू असून, हे मॉडेल पूर्णपणे कार्यान्वित झाल्यानंतर पोलिस तपासाच्या पद्धतीत मोठा बदल घडून येण्याची अपेक्षा आहे. तपासादरम्यान उपलब्ध होणारी मोठ्या प्रमाणातील माहिती अधिक वेगाने आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने हाताळणे, विविध पुरावे व माहिती यांचा परस्परसंबंध शोधणे, तपास अधिकाऱ्यांना आवश्यक माहिती उपलब्ध करून देणे आणि तपास प्रक्रियेला अधिक परिणामकारक बनविण्यासाठी एआयचा सहाय्यक म्हणून वापर करण्याची क्षमता या तंत्रज्ञानात आहे.

विशेषतः गंभीर आणि गुंतागुंतीच्या गुन्ह्यांच्या तपासामध्ये मोठ्या प्रमाणात डिजिटल व दस्तऐवजी माहिती उपलब्ध होत असते. अशा माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी अत्याधुनिक एआय प्रणालीचा उपयोग झाल्यास तपास अधिक वेगवान, अचूक आणि पुराव्यांवर आधारित करण्यास मदत होऊ शकते.

दोषसिद्धीचे प्रमाण वाढविण्यासाठी तंत्रज्ञानाची मदत

गुन्ह्याचा तपास अधिक सक्षम आणि शास्त्रीय पद्धतीने झाल्यास न्यायालयीन प्रक्रियेतही त्याचा सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. सक्षम पुरावे, योग्य तपास प्रक्रिया आणि तपासातील त्रुटी कमी करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्यास दोषसिद्धीचे प्रमाण (conviction rate) वाढविण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे.

‘तपास सारथी’ हा पोलिस अधिकाऱ्यांचा पर्याय नसून तपास अधिकाऱ्यांना निर्णय प्रक्रियेत सहाय्य करणारे तंत्रज्ञान म्हणून विकसित होणे अपेक्षित आहे. मानवी अनुभव, कायदेशीर प्रक्रिया आणि वैज्ञानिक तपास यांना एआयची विश्लेषणात्मक क्षमता जोडल्यास भविष्यात पोलिस तपास अधिक परिणामकारक होऊ शकतो.

जनकल्याणासाठी एआयचा सकारात्मक वापर

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर केवळ तांत्रिक क्षेत्रापुरता मर्यादित न ठेवता त्याचा उपयोग थेट जनकल्याणासाठी करण्याची गरज आहे. पोलिस प्रशासनासारख्या महत्त्वाच्या क्षेत्रात एआयचा जबाबदारीने, सुरक्षितपणे आणि कायदेशीर चौकटीत वापर झाल्यास नागरिकांच्या सुरक्षेला तसेच न्यायप्रक्रियेला मोठी मदत होऊ शकते.

जनकल्याणासाठी एआयच्या सकारात्मक शक्तीचा वापर करण्याबाबत आपण अत्यंत आशावादी असल्याचे यावेळी श्रीमती मनीषा पाटणकर-म्हैसकर यांनी स्पष्ट केले. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करून नागरिकांना अधिक सक्षम, जलद आणि परिणामकारक सेवा देण्याच्या दिशेने पोलिस प्रशासनाने वाटचाल करणे आवश्यक असल्याचा संदेश या भेटीतून मिळाला.

‘स्मार्ट पोलिसिंग’कडे महाराष्ट्राची वाटचाल

आज गुन्हेगारीचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. पारंपरिक गुन्ह्यांसोबतच सायबर गुन्हे, डिजिटल फसवणूक, ऑनलाइन आर्थिक गुन्हे आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून होणाऱ्या गुन्ह्यांमध्ये वाढ होत आहे. त्यामुळे पोलिस दलालाही त्याच वेगाने तंत्रज्ञानसक्षम होण्याची आवश्यकता आहे.

अशा परिस्थितीत ‘तपास सारथी’सारख्या स्वदेशी एआय प्रणालींची निर्मिती ही महाराष्ट्राच्या पोलिस तपास व्यवस्थेला आधुनिक आणि तंत्रज्ञानाधारित बनविण्याच्या दिशेने महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरू शकते.

नागपूर ग्रामीण पोलिस अधीक्षक कार्यालयातील या भेटीत एकीकडे जिल्ह्यातील प्रत्यक्ष कायदा व सुव्यवस्थेच्या परिस्थितीचा आढावा घेण्यात आला, तर दुसरीकडे भविष्यातील पोलिसिंगमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेची भूमिका किती महत्त्वाची ठरू शकते, याची दिशा स्पष्ट झाली.

तंत्रज्ञान, सक्षम पोलिस नेतृत्व आणि वैज्ञानिक तपास पद्धती यांचा संगम साधत ‘स्मार्ट, सक्षम आणि नागरिकाभिमुख पोलिसिंग’ उभारण्याच्या महाराष्ट्राच्या वाटचालीत ‘तपास सारथी’ महत्त्वाची भूमिका बजावेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.