लोकांसमोर हसणारी व्यक्ती एकांतात रडतेय? ‘स्मायलिंग डिप्रेशन’ची ७ लक्षणे ओळखा!

मुंबई – आपल्या आजूबाजूला अनेक व्यक्ती नेहमी हसतमुख दिसतात. त्या इतरांशी मनमोकळेपणाने बोलतात, कामाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडतात आणि सामाजिक कार्यक्रमांमध्येही उत्साहाने सहभागी होतात. मात्र, त्यांच्या मनात नेमके काय सुरू आहे, याची कल्पना अनेकदा इतरांना येत नाही. काही व्यक्ती आपल्या दुःखावर हसण्याचा मुखवटा चढवून जगत असतात. बाहेरून आनंदी दिसणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात निराशा, एकटेपणा किंवा भावनिक संघर्ष सुरू असू शकतो.

अशा परिस्थितीचे वर्णन लोकप्रिय भाषेत ‘स्मायलिंग डिप्रेशन’ (Smiling Depression) असे केले जाते. मात्र, ही स्वतंत्र अधिकृत वैद्यकीय निदानश्रेणी नाही. नैराश्याची लक्षणे प्रत्येक व्यक्तीत वेगवेगळ्या प्रकारे दिसू शकतात. त्यामुळे केवळ हसतमुख असण्यावरून एखादी व्यक्ती नैराश्यात आहे किंवा नाही, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

‘स्मायलिंग डिप्रेशन’ची ७ संभाव्य लक्षणे

चेहऱ्यावर हास्य, पण मनात सतत दुःख

व्यक्ती इतरांसमोर आनंदी असल्याचे दाखवत असली, तरी एकांतात तिला दुःख, निराशा किंवा रडू येण्याची भावना वारंवार जाणवू शकते.

आवडत्या गोष्टींमधील रस कमी होणे

पूर्वी आवडणारे छंद, मित्रांसोबत वेळ घालवणे, फिरायला जाणे किंवा कौटुंबिक कार्यक्रम यांमध्ये पूर्वीसारखा आनंद वाटेनासा होऊ शकतो.

झोप आणि भुकेच्या सवयींमध्ये बदल

झोप न लागणे, वारंवार जाग येणे, नेहमीपेक्षा जास्त झोपणे, भूक कमी होणे किंवा खाण्याच्या सवयींमध्ये बदल होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.

सतत थकवा आणि मानसिक अस्वस्थता

पुरेशी विश्रांती घेतल्यानंतरही थकवा जाणवणे, एकाग्रता कमी होणे, निर्णय घेण्यात अडचण येणे किंवा साधी कामेही कठीण वाटणे, हे लक्ष देण्यासारखे संकेत असू शकतात.

स्वतःच्या भावना इतरांपासून लपवणे

आपल्याला काय वाटते, कोणत्या गोष्टीचा त्रास होतो किंवा आपण कोणत्या अडचणीतून जात आहोत, हे इतरांना सांगणे टाळले जाऊ शकते. इतरांना काळजी वाटू नये किंवा आपल्याला कमकुवत समजले जाऊ नये, अशी भीतीही यामागे असू शकते.

स्वतःला सतत दोष देणे

आपण काहीच चांगले करू शकत नाही, आपल्यामुळेच सर्व समस्या निर्माण होतात किंवा आपण इतरांसाठी ओझे आहोत, असे नकारात्मक विचार वारंवार मनात येऊ शकतात.

एकांताची ओढ आणि मदत मागण्यास संकोच

लोकांमध्ये वावरत असतानाही आतून एकटेपणा जाणवणे, संवाद टाळणे किंवा मनातील त्रास कोणालाही सांगता न येणे, ही परिस्थिती गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे.

वरील लक्षणांपैकी एखादे लक्षण असणे म्हणजे नैराश्यच आहे, असे नाही. मात्र, अनेक लक्षणे सतत जाणवत असतील आणि दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, तर मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

माणूस आपले दुःख का लपवतो?

काही व्यक्तींना कुटुंबाची जबाबदारी, आर्थिक अडचणी, कामाचा ताण, नात्यांमधील संघर्ष, सामाजिक अपेक्षा किंवा इतरांच्या प्रतिक्रियेची भीती यांमुळे आपल्या भावना व्यक्त करणे कठीण जाते. काही जण नेहमी इतरांना आधार देत असतात; परंतु स्वतःला आधाराची गरज आहे, हे सांगण्यास संकोच करतात.

मात्र, दुःख लपवून ठेवणे हा प्रत्येक वेळी परिस्थिती हाताळण्याचा योग्य मार्ग ठरत नाही. भावनिक त्रासाबद्दल विश्वासू व्यक्तीशी बोलणे आणि आवश्यकतेनुसार तज्ज्ञांची मदत घेणे हा स्वतःची काळजी घेण्याचाच एक भाग आहे.

आपल्या माणसांना समजून घ्या!

एखादी व्यक्ती शांत झाली, लोकांपासून दूर राहू लागली किंवा तिच्या वागण्यात बदल दिसू लागला, तर तिला लगेच आळशी, नकारात्मक किंवा दुर्लक्ष करणारी अशी लेबले लावू नयेत.

तिच्याशी शांतपणे संवाद साधावा. “तू ठीक आहेस ना?”, “तुला काही त्रास होत आहे का?”, “तुला बोलायचे असेल तर मी ऐकायला तयार आहे,” असे साधे शब्दही आधार देऊ शकतात.

तिचे म्हणणे मध्येच तोडू नये, तिच्या भावनांची इतरांशी तुलना करू नये आणि “हे सगळे तुझ्या मनात आहे” किंवा “विचार करणे बंद कर” असे म्हणून तिचा त्रास कमी लेखू नये.

मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे ही कमजोरी नसून स्वतःसाठी उचललेले महत्त्वाचे पाऊल आहे.

मदत कधी आणि कुठे घ्यावी?

दुःख, निराशा किंवा इतर लक्षणे दोन आठवडे किंवा त्याहून अधिक काळ टिकत असतील, वाढत असतील किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असतील, तर डॉक्टर, मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा क्लिनिकल सायकोलॉजिस्ट यांच्याशी संपर्क साधावा. लक्षणे तीव्र असतील, तर दोन आठवडे थांबण्याची गरज नाही.

भारत सरकारच्या टेली-मानस मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन क्रमांक १४४१६ वर मानसिक आरोग्यविषयक मदत मिळू शकते.