आईच्या स्मृतींना उजाळा देताना अपर मुख्य सचिव मनीषा म्हैसकर-पाटणकर झाल्या भावूक!

मुंबई : महाराष्ट्र राज्याच्या गृह विभागाच्या अपर मुख्य सचिव मनीषा म्हैसकर-पाटणकर यांनी आपल्या आई प्रा. विजया पाटणकर यांच्या प्रथम स्मृतिदिनानिमित्त त्यांच्या आठवणींना अत्यंत भावपूर्ण शब्दांत उजाळा दिला आहे. आईचे कर्तृत्व, शैक्षणिक योगदान, कर्करोगाशी दिलेला प्रदीर्घ लढा, पती अरुण पाटणकर यांच्यासोबतचे ५५ वर्षांचे सुखी वैवाहिक जीवन आणि कुटुंबासाठी केलेले समर्पण यांचा हृदयस्पर्शी जीवनपट त्यांनी मांडला आहे. त्यांच्या या भावनिक लेखनातून एका कर्तृत्ववान शिक्षिकेचा, धैर्यशील महिलेचा आणि आदर्श मातेचा प्रेरणादायी प्रवास समोर आला आहे.

प्रा. विजया पाटणकर यांचा जन्म १९३८ मध्ये झाला. त्या शिक्षणतज्ज्ञ एम. आणि ए. आपटे यांच्या ज्येष्ठ कन्या होत्या. त्यांचे वडील महाराष्ट्र शासनाच्या शिक्षण विभागाचे संचालक म्हणून कार्यरत होते. शैक्षणिक वातावरणात वाढलेल्या विजया यांनी शिक्षणात उल्लेखनीय प्रावीण्य मिळवले. १९६० च्या सुमारास ऑरगॅनिक केमिस्ट्री विषयात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण करणाऱ्या त्या त्या काळातील मोजक्या महिलांपैकी एक होत्या.

अवघ्या २० व्या वर्षी नागपूर येथील शासकीय विज्ञान संस्थेत ऑरगॅनिक केमिस्ट्री विषयाच्या व्याख्यात्या म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. तब्बल ४० वर्षे त्यांनी अध्यापन क्षेत्रात निष्ठेने सेवा बजावली. पुढे नागपूर येथील आयएएस कोचिंग सेंटरच्या संचालकपदाची जबाबदारी सांभाळल्यानंतर त्या सेवानिवृत्त झाल्या. त्यांच्या अध्यापनातून अनेक विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक दिशा मिळाली.

अरुण-विजया यांचा ५५ वर्षांचा सहजीवनाचा आदर्श

अरुण आणि विजया पाटणकर यांची प्रेमकहाणीही तितकीच आगळीवेगळी होती. नागपूर येथील घरात विजया यांचे कुटुंब भाडेकरू, तर अरुण यांचे कुटुंब घरमालक होते. पहिल्याच भेटीत एकमेकांसाठीच बनलो आहोत, अशी भावना दोघांच्या मनात निर्माण झाली. पुढे विवाहबद्ध झालेल्या या दाम्पत्याने तब्बल ५५ वर्षे प्रेम, विश्वास आणि समजूतदारपणाने संसार केला.

अरुण हे महत्त्वाकांक्षी आणि मनमिळाऊ व्यक्तिमत्त्व होते, तर विजया या शांत, संयमी, शिस्तप्रिय आणि कुटुंबाचा भक्कम आधार होत्या. दोघांनी एकमेकांना पूरक ठरत आयुष्याचा सुंदर प्रवास केला. त्यांच्या सहजीवनातून आदर्श वैवाहिक नात्याचे दर्शन घडले.

कर्करोगाशी ४० वर्षांची लढाई; इच्छाशक्तीचा असामान्य परिचय

१९८० च्या दशकात विजया पाटणकर यांना स्तनाच्या कर्करोगाचे निदान झाले. त्यावेळी त्यांनी दाखवलेले धैर्य विशेष उल्लेखनीय होते. दसरा-दिवाळीनंतर बायोप्सी करण्याचा सल्ला डॉक्टरांनी दिला असतानाही त्यांनी विलंब न करता तातडीने तपासणी करण्याचा निर्णय घेतला. ‘अहो डॉक्टर, कसला दसरा आणि कसली दिवाळी? बायोप्सी लवकरात लवकर करा,’ असे ठामपणे सांगत त्यांनी दुसऱ्याच दिवशी बायोप्सी करून घेतली.

कर्करोगाचे निदान झाल्यानंतर शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी आणि रेडिएशन अशा कठीण उपचारांना त्यांना सामोरे जावे लागले. त्या वेळी मुलगी मनीषा किशोरवयीन, तर मुलगा अभिजित लहान होता. मात्र, स्वतःच्या वेदना बाजूला ठेवून त्यांनी मुलांना धीर दिला. ‘मला काही होणार नाही बाळांनो, मी बरी होणार आहे. तुमच्यासाठी आणि बाबांसाठी,’ हे त्यांचे शब्द कुटुंबासाठी मोठा आधार ठरले.

विशेष म्हणजे, त्यांनी कर्करोगावर मात करून तब्बल ४० वर्षे आयुष्य जगले. लवकर निदान आणि उपचारांदरम्यान दाखवलेली मानसिक ताकद यामुळे त्यांचे उदाहरण डॉक्टरांसाठीही प्रेरणादायी ठरले.

मुलीच्या आयएएस प्रवासात आईची खंबीर साथ

मुलगी मनीषा यांनी भारतीय प्रशासकीय सेवेत प्रवेश करावा, हे वडील अरुण यांचे स्वप्न होते. या स्वप्नपूर्तीसाठी विजया यांनी पडद्यामागे राहून मोलाची साथ दिली. मनीषा यांनी पहिल्या प्रयत्नात आयआरएस पद मिळवले. त्यानंतर दुसऱ्या प्रयत्नात मुख्य परीक्षेदरम्यान टायफॉईड झाल्याने त्यांची प्रकृती खालावली होती. अशा परिस्थितीत आईने त्यांची विशेष काळजी घेतली.

परीक्षेच्या दोन पेपरमधील विश्रांतीच्या वेळेत परीक्षा केंद्रावर जाऊन गरम खिचडी खाऊ घालणाऱ्या आईची आठवण मनीषा यांनी भावूकपणे व्यक्त केली आहे. पुढे आयएएस परीक्षेत यश मिळाल्यानंतर आई-वडिलांचा आनंद गगनात मावेनासा झाला होता. जावई मिलिंद यांच्याविषयीही विजया यांना विशेष प्रेम आणि अभिमान होता.

शिस्त, संस्कार आणि कुटुंबवत्सल व्यक्तिमत्त्व

विजया पाटणकर या अत्यंत नीटनेटकेपणा जपणाऱ्या होत्या. कठीण वैद्यकीय उपचार सुरू असतानाही चेहरा स्वच्छ करणे, आवडती पॉन्ड्स पावडर लावणे आणि सुगंधाचा वापर करणे हा त्यांचा दिनक्रम कायम होता. साड्यांची आवड, त्यांची निगा राखण्याची पद्धत, सण-उत्सव उत्साहाने साजरे करण्याची परंपरा आणि कुटुंबाला एकत्र बांधून ठेवण्याचे संस्कार त्यांनी आपल्या मुलांमध्ये रुजवले.

२०१७ मध्ये कुटुंबाने प्रिय मन्मथ आणि त्यानंतर पती अरुण यांना गमावले. ५५ वर्षांच्या सहजीवनानंतर पतीच्या निधनाने विजया यांना मोठा मानसिक धक्का बसला. मात्र, मुलांसाठी आणि नातवंडांसाठी त्यांनी धैर्याने आयुष्याची पुढील वाटचाल सुरू ठेवली. नागपूरमधील घर सोडून मुंबई येथे मुलगा अभिजित आणि मुलगी मनीषा यांच्या कुटुंबासोबत आलटून-पालटून राहण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला.

वयाच्या ८७ व्या वर्षी औषधांना प्रतिसाद न देणाऱ्या मूत्रमार्गाच्या संसर्गाने त्यांची प्रकृती खालावली. अखेर कुटुंबीयांच्या सान्निध्यात, स्वतःच्या घरात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. निधनाच्या काही मिनिटे आधीपर्यंत मुलगी मनीषा यांचे त्यांच्याशी बोलणे झाले होते.

‘आई आणि बाबा आता आकाशातील दोन मार्गदर्शक तारे!’

आईच्या प्रथम स्मृतिदिनानिमित्त भावना व्यक्त करताना मनीषा म्हैसकर-पाटणकर यांनी आईच्या आठवणींचा प्रत्येक क्षण मनात जिवंत असल्याचे सांगितले. आईचा ठाम आवाज, संकटांना सामोरे जाण्याची शांत ताकद आणि कुटुंबासाठी जगण्याची तिची वृत्ती आजही मार्गदर्शक ठरत असल्याची भावना त्यांनी व्यक्त केली.

आई आता आपले लाडके पती अरुण यांच्यासोबत अनंताच्या प्रवासात एकरूप झाली असून, आकाशातील दोन मार्गदर्शक ताऱ्यांप्रमाणे ते दोघेही आम्हाला पुढील वाटचालीसाठी दिशा दाखवत आहेत, असा भावपूर्ण विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.

प्रा. विजया पाटणकर यांचे जीवन म्हणजे शैक्षणिक कर्तृत्व, संघर्षावर मात करण्याची जिद्द, वैवाहिक नात्यातील समर्पण, मातृत्वाची माया आणि संस्कारांचा अनमोल ठेवा होय. त्यांच्या प्रथम स्मृतिदिनानिमित्त व्यक्त झालेल्या या आठवणींमधून एका असामान्य महिलेच्या जीवनकार्याला पुन्हा एकदा उजाळा मिळाला आहे. त्यांचे जीवन अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरणारे आहे.